Yayınlarımız

ÖZET

Geçmişten günümüze kadar gelişen süreçte en ilkel topluluklarda bile insanlar belirli kurallar dairesinde yaşamışlardır. Bu kurallar her ne kadar ilk zamanlarda insanların teamüli olarak uyguladığı kurallar olsa da her zaman var olmuşlardır. Kurallar dışında davranışta bulunanlar ise çeşitli cezalar ile karşı karşıya gelmişler, toplum tarafından da kınanmışlardır. Suçlara ilişkin cezaların oluşum sürecinde pozitif hukuk kurallarının, yürürlükteki kanunların ve örf adet hukukunun önemli katkıları olmaktadır. Fakat bir suçun kanun koyucular tarafından hazırlanması süreci -sıfırdan bir kanun oluşturulmadığı sürece- o kanunun alındığı veya etkilenildiği ülkelerin toplumsal yapılarından izler taşıması kuşkusuz doğal bir durumdur. Kanun koyucularam beklenen ise kanun aktarımı yapılan ülkeden etkilenme durumunu da gözeterek, aldığı kanunu ülkesine uyarlamasıdır. Fakat her ne kadar bu durum yazıya dökülerek kolayca ifade edilmekteyse de uygulamada yeterince uygun ve doğru şekilde kanun aktarımı yapılmadığı da pek çok kez görülmektedir. Bütün hukuk dalları gibi Ceza Hukuku’nun gelişimi de toplumun ihtiyacı ile beraber seyretmiştir. Gerek siyasi otoritenin dayatması sonucu gerekse sosyal toplum düzeninin ihtiyaçları doğrultusunda ceza kanunları gelişime ve değişime uğramıştır. Bu değişim ve gelişim sürecinde ceza kanunlarıyla oluşturulan suç tiplerinin oluşumunda korunan hukuksal değer ön plana çıkmıştır. Sadece ülkemizde değil, tüm dünyada en çok görülen ve işlenen suç tipleri insan hayatına yönelik suçlar olmuş ve ceza kanunlarının gelişimi sonrasında korunan hukuksal değer ''insan hayatı'' olmaya başlamıştır. Çalışmamız, ülkemizde mülga haldeki 765 sayılı Türk Ceza Kanunu’ndan 5237 sayılı mer’i Türk Ceza Kanunu’na geçiş sürecinde kanunların felsefesi gözetilerek, iki kanunun oluşumlarını etkileyen faktörleri bahis alacaktır. Yeni ifade tarzıyla ''Hayata Karşı Suçlar'' ın bu oluşum sürecinde nereden nereye evrildiği hakkında bilgi verilecek, korunan hukuksal değerlerin zaman içerisinde değişime uğramasının kanunların gelişimine etkisi incelenmeye çalışılacaktır.

ABSTRACT

(Bu alan orijinal metinde boş bırakıldığı için aslına sadık kalınarak başlık olarak korunmuştur.)

1. GİRİŞ

"Faşist için her şey devlet içindedir ve devlet dışında hiçbir şey var olamaz, bir değere sahip değildir… Devlet hakkın yaratıcısıdır… faşist devlet… insanı tümüyle disiplin altına alır, ruhunun ruhu olur… faşizm… disiplini ve ruhların derinine dalacak ve orada karşıtsız hüküm sürecek otoriteyi gerektirir…"
— Mussolini ¹

Kanunların yapılış sürecinde kanun koyucuları etkileyen birçok etken bulunmaktadır. Bunlardan bazıları vardır ki, toplumsal yapı içerisinde büyük hasarlar bırakır. Ülkemizde भी böylesi bir durumla mer’i ceza kanunumuzun yapılış sürecinden önce karşılaşılmıştı. Kaynağı 1889 tarihli İtalyan Ceza Kanunu olan 765 sayılı Türk Ceza Kanunu’ndan bahsediyoruz. Bu kanun alındığı ülkedeki faşist dönemin izlerini elbette taşıyacaktı. Fakat bu izlerin idraki, daha sonra meri kanunumuzun oluşum sürecinde olacaktı.

Çalışmamızda mülga ve mer’i ceza kanunlarında yeni kanunun başlıklandırmasıyla hayata karşı suçlar bölümünü inceleme konumuz içerisine alacağız. Bu süreçte öncelikle kanunların bulundukları dönem itibariyle oturtuldukları zihniyetten bahsedilecek, sonrasında ise mer’i kanunumuzda ''hayata karşı suçlar''ın mülga kanun ile karşılaştırmalı olarak farklılıklarından ve benzer kalan yanları çalışmamıza vücut verecektir.

Bilimsel çalışmaların çoğunlukla bir probleme cevap vermek, çözüm üretmek amaçlı yazıldığını bilmekte isek de, bizim bu çalışmadaki amacımızın konumuz bakımından bu amaçtan uzak kalacağını da belirtmek isteriz. Çalışmamızda amacımız -getirebildiysek- konu ile alakalı değişik bir bakış açısı getirmek ve konu ile ilgili bilgilendirme mahiyetinden ibaret olacaktır. Çalışmamızın bu amacı taşıdığı bilinciyle okunmamız ve bu amaca göre değerlendirilmemiz en büyük arzumuzdur.

2. MÜLGA TÜRK CEZA KANUNU VE MER’İ TÜRK CEZA KANUNU DÖNEMLERİNE BİR BAKIŞ

Mülga 765 Sayılı Türk Ceza Kanunu 1 Mart 1926’da TBMM’de kabul edilmiş ve 13 Mart 1926’da yürürlüğe girmiştir. 765 sayılı kanunun dokuzuncu babında bahsedilen şahıslara karşı cürümlerin birinci faslındaki adam öldürmek cürümleri özelinde inceleme yapmadan evvel, bu kanunun iktibas kaynağı İtalyan Adalet Bakanı Giuseppe Zanardelli’nin ismiyle anılan, 1889 tarihli Zanardelli Kanunu ve dönemini ele almak kanunun ruhunu anlamamızı kolaylaştıracaktır. 1889 tarihli Zanardelli Kanunu dönemin liberal yapıda kanunu özelliğini taşımaktaydı. 1930’lu yıllara gelindiğinde Benito Mussolini iktidarındaki İtalya’da faşist hareketler çoğalmış, devleti önceleyen, devlet sınırlarının genişletme amacını güden ve vatandaşlar nezdinde bir baskı rejimi hakim olmuştur. Bu vaziyetteki dönemde İtalyan Ceza Kanunu da değişikliğe uğrayarak Rocco Kanunu olmuştur. Bu dönemde, Zanardelli dönemindeki serbest fikre dayanan anlayıştan kopulmuş yerine baskıcı faşist anlayış hakim olmaya başlamıştır.

Liberalizme tepki olarak doğan faşizmin İtalyan Rocco Kanunu’ndaki karakterinden bahsetmek gerekirse; giderek bireyi dışlayan ceza sorumluluğu sistemine ulaşmış, devlet-ulus çıkarları ile bireyin çıkarları arasında çelişki olabileceği varsayımına dayanarak, siyasal sistemin izin vermediği düşünce ve davranışları, devletin korunması adına, suç saymış, ''bireysel hak'' kavramını yadsımıştır. Bu anlayış, bireyi, siyasal düzenin dışına atmış, deyim yerindeyse devleti adeta kutsiyet izafe ederek yüceltmiş ve esas korunması gereken insan değerini ise geri planda bırakmıştır. Bu kapsamda, her suç doğrudan veya dolayısıyla devlete karşı sayılarak, bireysel hakların, özgürlüklerin sınırlanması, devletin meşru müdafaası olarak nitelendiriliip, haklı sayılmıştır. ² Mülga Türk Ceza Kanunu’na ise 1936 yılında bu dönemdeki anlayış iktibas edilmiştir.

1930 İtalyan Ceza Kanunu, 1889 İtalyan Kanunu'nun "devletin güvenliğine karşı" saydığı suçları değiştirerek, "devletin siyasal çıkarlarına karşı" gördüğü suç tiplerini, "devletin şahsiyetine karşı cürümler" başlığı altında toplamıştır. Bu değişikliğin Mülga Türk Ceza Kanunumuza iktibası ise yine benzer şekilde devletin güvenliğine karşı tüm suçların ''devletin arsıulusal şahsiyetine karşı cürümler'' başlığı altında düzenlenmesi şeklinde olmuştur. ³

Faşizmin yıkımından sonra, 1930 İtalyan Ceza Kanunu’nda yapılan değişiklerle faşizmin belirgin kuralları giderilmiş, kalanlar ise çağdaş demokratik kurallara uygun olarak yorumlanmıştır. Örneğin, ''devletin şahsiyetine karşı cürümler'' başlığı yerinde durmaktadır. Fakat, bireyden soyutlanmış, devletin kendine özgü yararı olduğunu ileri süren bir bilim adamı yoktur. Aksine, insan hakları ile sınırlı, insancıl ceza hukukunu, korunan hukuksal yararın bireysel haklar ve insan yaşamı olduğunu savunan, çağına yakışan bilim adamların başında italyan cezacıları gelmektedir. ⁴

Yaklaşık 80 yıla yakın bir süredir yürürlükte kalan mülga 765 sayılı Türk Ceza Kanunu, 26.9.2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu ile 1.6.2005 tarihinde yürürlükten kaldırılmıştır. Türkiye için ceza hukuku alanında reform dönemi olarak adlandırılan 1 Haziran 2005 sonrası dönemde, temel kanunlar olan Türk Ceza Kanunu, Ceza Muhakemesi Kanunu ve Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un uygulanmaya başlanması sebebiyle ceza hukuku alanında yeni bir başlangıç yapılmıştır. ⁵

3. MERI VE MÜLGA TÜRK CEZA KANUNLARINDA HAYATA KARŞI SUÇLARIN KARŞILAŞTIRILMASI

5237 Sayılı mer’i Türk Ceza Kanunu’muzun 81. maddesiyle ''Kişilere Karşı Suçlar'' başlıklı ikinci kısmın birinci bölümü olan ''Hayata Karşı Suçlar'' bölümüne, kasten öldürme suçu ile giriş yapılmıştır. Kasten öldürme suçu, tüm ülke kanunlarında yer alan bir suç türüdür. ⁶ Mülga 765 sayılı Türk Ceza Kanunu’nda da tüm ülke kanunlarında olduğu gibi bu suça yer verilmiştir. Fakat mülga kanunun sistematik farklılığı söz konusu idi. Bu farklılık ise kanunun iktibas edildiği 1889 tarihli İtalyan Ceza Kanunu’ndan kaynaklanmaktaydı.

İtalyan Ceza Kanunu olduğu gibi, Mülga 765 Sayılı Türk Ceza Kanunu’nda da ihlal edilen hukuki varlık ve menfaate göre bir sıralama yapılmıştı. Bu sıralamaya göre ceza hükümleri on gruba ayrılmış ve bunlar sırasıyla; devletin şahsiyetine karşı cürümler, devlet idaresi aleyhine işlenen cürümler, hürriyet aleyhinde işlenen cürümler, ammenin nizamı aleyhinde işlenen cürümler, adliye aleyhinde cürümler, ammenin itimadı aleyhinde cürümler, ammenin selameti aleyhinde cürümler, adabı umumiye ve nizamı aile aleyhinde cürümler, ''şahıslara karşı cürümler'' ve mal aleyhinde cürümler olarak belirlenmiştir.

Mülga kanunun bu düzenlemesine bakıldığında, devleti adeta kutsiyet izafe edecek surette yüceltmiş olduğu gözler önüne serilmektedir. Pek tabii bu durum öğretide, önce insanın var olması, devletin insan tarafından kurulması nedeniyle önce bireysel varlıklara karşı suçların, daha sonra sosyal varlıklara karşı suçların düzenlenmesi yönünde yoğun eleştirilere maruz kalmıştır. Bu eleştirileri değerlendirip dikkate alan kanun koyucu, mer’i 5237 Sayılı Türk Ceza Kanunu’nda, hayata karşı suçları özel hükümler kitabının içinde uluslararası suçlar başlığını taşıyan ilk kısımdan hemen sonra ikinci kısımda ''Kişilere Karşı Suçlar'' başlığı altında düzenlemiştir. Bu düzenleme, yalnızca basit bir sistemsel sıralama değişikliğinden ibaret olmayıp, bir zihniyet değişikliğinin ürünüdür. Düzenlenmede esas vurgulanmak istenen, insanın birey olarak devlet gibi sosyal varlıklardan önce geldiğini ve her hakkın temelinin yaşama hakkı olduğudur. ⁷

Mülga 765 sayılı TCK’da adam öldürme suçları; TCK’nın 448. maddesinden 455. maddesine kadar toplam 8 maddede düzenlenmiş iken; mer'i TCK’da aynı suçlar ''Hayata Karşı Suçlar'' başlığı altında 81-85. Maddeler arasında toplam 5 madde olarak düzenlenmiştir. Madde sayısının azalması sebebi, mülga kanunun 450 ve 449. maddelerinde yer alan ağırlaştırıcı sebeplerin mer'i TCK'da yer almaması ve mülga kanunun 452. maddesinde düzenlenen kastı aşan adam öldürme suçunun, neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama olarak mer'i kanunun 87/4. maddesinde düzenlenmiş olmasıdır.

Mülga 765 Sayılı TCK'nın 449 ve 450. Maddelerinde düzenlenen babalık, analık, evlatlık, üvey ana, üvey evlat, kayın baba, kaynana, damat ve gelinler hakkında adam öldürme suçunun işlenmesi, adam öldürme suçunun zehirlenmek suretiyle işlenmesi ve birden fazla kimseler aleyhinde işlenmesi mer'i TCK'da nitelikli hal olarak düzenlenmemiştir. Bu nedenle, sayılan kimselere karşı işlenen adam öldürme hareketi, mer'i kanunun 82. maddesinde sayılan nitelikli hallerden birine girmediği durumda, aynı kanunun 81. maddesinde düzenlenen kasten öldürmenin temel şekliyle sorumluluk gündeme gelecektir. Aynı durum zehirlemek suretiyle öldürmek suçu için de geçerlidir. Birden fazla kimsenin öldürülmesi halinde ise tek başına bu durum nitelikli halin uygulanmasını gerektirmeyecek, gerçekleştirilen öldürme eylemi, mer'i kanunun 82. maddesinde sayılan nitelikli hallere girmediği takdirde, öldürülen sayısınca aynı yasanın 81. maddesi tatbik alanı bulacaktır.

Mülga kanunun 450. maddesinde düzenlenen adam öldürme suçunun ''Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinden biri aleyhine veya üyelik sıfatı sona ermiş olsa bile bu görevinden dolayı işlenmiş olursa; velevki husule gelmiş olmasın diğer bir suçu hazırlamak veya kolaylaştırmak veya işlemek için ika olunursa; bir suçtan hasıl olacak faydayı elde etmek veya bu gayeye vasıl olmak maksadıyla yapılan ihzaratı saklamak için veya takip edilen gayeye vasıl olamamaktan mütevellit infial ile işlenmiş olursa; bir suçu gizlemek veya delil ve emarelerini ortadan kaldırmak veya kendisinin yahut başkasının cezadan kurtulmasını temin maksadıyla vukua getirilirse; devlet memurlarından biri aleyhine görevi esnasında veya devlet memurluğu zail olsa bile bu görevi yapmasından dolayı işlenmesi'' halleri mer'i 5237 sayılı kanunda farklı bir şekilde düzenlenmiştir. Özellikle milletvekili kamu görevlisi sayıldığından, ayrıca hüküm altına alınmamış, devlet memurlarının görevi esnasında öldürülmeleri de nitelikli hal olmaktan çıkarılmış, ancak görevleri sebebiyle öldürülmeleri nitelikli hal olarak görülmüştür.

Bunlardan ayrıca mülga 765 sayılı TCK'da yer almayan adam öldürme suçunun bombalama ya da nükleer, biyolojik veya kimyasal silah kullanmak suretiyle çocuk ya da beden ve ruh bakımından kendisini savunamayacak durumda bulunan kişiye karşı, gebe olduğu bilinen kadına karşı ve töre saikiyle işlenmesi mer'i kanunumuzda nitelikli hal olarak alınmıştır. ⁸

Kasten öldürme suçunda korunan hukuki yarar ve mer'i kanunun suçun tarifini yaparken mülga kanuna göre kullandığı dil hususundan birkaç cümle ile bahsetmek gerekirse; korunan hukuki yarar hususunda mülga kanunun aksine bir öncelik sıralaması yapılmış ve sistematik olarak suçun kanundaki yerinden görüleceği üzere insan yaşamı diğer tüm haklardan önce korunmaya değer bulunmuştur. Mer'i kanun mülga kanunun kullandığı ''adam öldürmek'' ifadesini kaldırmış ve böylelikle öldürmenin yalnızca ''maskülen'' kalıba sığdırılmış biçiminden sıyrılmıştır.

4. SONUÇ

İnsanlık tarihi boyunca savaşlar, çeşitli ideolojik görüşler, bireysel çıkarlar arasında hep geri plana atılmış olan bir hak vardı; yaşam hakkı. İnsanlar kurmuş oldukları devletlerde genellikle sosyal varlıklara değer vermişler, o varlıkların kurucuları olan kendilerini korunmaya değer bulmamışlardır. Neyse ki yaşam hakkı aradan geçen devletler, ideolojiler ve zihniyetlerden sıyrılıp, evrensel bir değer görülüp ceza hukuku alanında da korunan hukuki varlıkların başında gelmeye başlamıştır.

Çalışmamızda da bahsettiğimiz üzere; yaşam hakkına ülkemizde de verilen değer yıllar içerisinde kanun koyucular tarafından dikkate alınarak gelişime uğramıştır. Çalışmamız bu hakkın özellikle mülga ve mer'i kanunlarımızda işleniş şekillerini incelemek amacıyla ele alınmış, incelenen dönemlerin nasıl bir zihniyet içerisinde olduğu açıklanmıştır. Mülga 765 sayılı Türk Ceza Kanunu ile yerine gelen mer'i 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun hayata karşı suçlar olarak kabul ettiği suçların ilgili hükümleri ve hükümler arasındaki farklılıklar hakkında bilgi verilmeye çalışılmıştır. Çalışmamızda ayrıca ceza hukuku alanında kanun iktibas sürecinin ne şekilde olduğu da bir nebze görülmektedir.

Bir son söz olarak belirtmemiz gerekir ki; kanunların iktibas sürecinde, salt dönem ideolojileri ile hareket edilmesi evrensel değerlerin gözetilmesine engel olmakta ve asıl korunmaya muhtaç olan hukuki varlıkların hukuki korumadan uzak kalmasına sebebiyet vermektedir.

5. KAYNAKÇA

• 1) ARTUÇ, Mustafa, Kişilere Karşı Suçlar, Adalet Yayınevi, 2018.
• 2) CENTEL, Nur / ZAFER, Hamide / ÇAKMUT, Özlem, Kişilere Karşı Suçlar, Beta Yayınevi, İstanbul 2007, sf. 16-19.
• 3) ÇETİN, Özek, "1997 TÜRK CEZA YASASI TASARISI" NA İLİŞKİN DÜŞÜNCELER, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 56.1-4: 21-68.
• 4) EREM, Faruk / TOROSLU, Nevzat, Türk Ceza Hukuku Özel Hükümler Gözden Geçirilmiş 8. Baskı, Savaş Yayınevi, Ankara 2000, sf. 1-52.
• 5) HAKERİ, Hakan, Yeni Türk Ceza Kanununda Hayata Karşı, Vücut Dokunulmazlığına Karşı Suçlar, İşkence ve Eziyet, Terk ve Yardım veya Bildirim Yükümlülüğünün Yerine Getirilmemesi Suçları, Şanlıurfa Barosu Dergisi, 1, 2005.
• 6) KOZAK, İbrahim Erol, Hukuk Felsefesi Ve Sosyolojisi, Palet Yayınları, Ocak 2018, Konya.
• 7) ÖZEN, Mustafa, 5237 Sayılı Türk Ceza Kanunu Üzerine Bazı Tespit ve Değerlendirmeler, Terazi Hukuk Dergisi, 2(8), 83-90.
• 8) SÖZÜER, Adem, Türk Ceza Hukuku Reformu: Dünü, Bugünü Ve Yarını, D.E.Ü. Hukuk Fakültesi Dergisi, Prof. Dr. Durmuş TEZCAN’a Armağan, C.21, Özel S., 2019, s. 3031-3050.
• 9) TUNÇAY, Mete (derleyen), Batı’da Siyasal Düşünceler Tarihi, Ankara 1969.

ÖZET

Bir insan hakkı olarak su hakkı, hayatımızı su olmadan devam ettirebilme süremizin sınırlı olduğu düşünüldüğünde, hayatımızın en önemli hakkıdır. Çalışmamızda öncelikle Birleşmiş Milletler Genel Yorumları ele alınmış, bu hak ile ilgili dünyadan kararlar incelenmeye çalışılmış ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin su hakkı ile ilgili kararları sonrasında ülkemizden su hakkı ile ilgili bir karar incelemesi ile çalışmamız son bulmuştur.

ABSTRACT

The right to water as a human right is the most important right of our lives, considering that our time to continue our lives without water is limited. In our study, first of all, the General Interpretations of the United Nations were discussed, decisions about this right from the world were tried to be examined and our work with the decisions of the European Court of Human Rights regarding the right to water has stopped.
Keywords: Human Right, Right to Water, United Nations

1. GİRİŞ

Su, dünyamızda yaşamın temel yapı taşlarından biri olup bütün canlılar için vazgeçilemez bir kaynaktır. Su kadim dönemlerden bu yana her zaman uygarlıkların kurulmasında önemli rol oynamıştır. Günümüzde ise su yaşamın temel yapı taşı olmanın ötesinde ekonomik, sosyal, siyasal konularında da mihenk taşı haline gelmiştir. Su dünyamızda yaşanan küresel ısınma ve benzeri doğa olayları nedeniyle gün geçtikçe tükenmekte ve her gün bir önceki güne göre daha ulaşılmaz hale gelmektedir. Birleşmiş Milletlere bağlı UNESCO'nun hazırladığı 2019 Dünya Su Raporuna göre 2 milyar insanın temiz su kaynaklarına düzenli erişimi yok, 4,3 milyar insan sıhhi tesisat kullanmıyor. Su kaynaklarının kısıtlı olması ve artan çevre kirliliği nedeniyle 2050 yılına kadar bu sayının artması bekleniyor. Oysa sağlıklı ve temiz içme suyu temel bir insan hakkı olarak kabul ediliyor. ¹

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, su ve sanitasyon için insan hakkı olduğunu, temiz içme suyu ve sanitasyonun tüm insan haklarının gerçekleştirilmesi için gerekli olduğunu 28 Temmuz 2010'da, 64/292 sayılı karar ile kabul etti. Karar, Devletlere ve uluslararası kuruluşlara, başta gelişmekte olan ülkeler olmak üzere ülkeleri herkes için güvenli, temiz, erişilebilir ve uygun fiyatlı içme suyu ve sanitasyon sağlama konusunda yardımcı olmak için finansal kaynaklar sağlamaya, kapasite oluşturmaya ve teknoloji transferine yardım etmeye çağırıyor. Kasım 2002'de Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi su hakkına ilişkin 15 No.lu Genel Yorumu kabul etti. Madde I.1 "Su insan hakkı, insan onuruna uygun bir yaşam sürmek için vazgeçilmezdir. Diğer insan haklarının gerçekleşmesi için bir ön şarttır" der.

Peki bahsetmiş olduğumuzu BM Genel Kurulu’nun da sözleşmede kabul ettiği sanitasyon hakkı nedir? Sanitasyon hakkı; Dünya Sağlık Örgütü’nün tanımına göre, genellikle insan idrarı ve dışkısının güvenli bir şekilde atılması için tesis ve hizmetlerin sağlanmasını ifade eder. 'Sanitasyon' sözcüğü aynı zamanda çöp toplama ve atık su bertarafı gibi hizmetler yoluyla hijyenik koşulların sürdürülmesini ifade eder.

2. BİR İNSAN HAKKI OLARAK SU HAKKININ VARLIĞI

Öncellikle insan hakları, sosyal ve ekonomik koşullardaki gelişmeler sırasında meydana gelen ilişkilerin ortaya çıkardığı gereksinimlerle başlayan felsefi bir sürecin sonunda doğar. ²

Su hakkı, herkesin beden sağlığı ve hayatını insan onuruna yaraşır bir şekilde devam etmesi için yeterli, güvenli kullanılabilir ve pek tabi bedeli ödenebilir suya sahip olma hakkını öngörmektedir. Yeterli miktarda güvenilir su, susuzluk sonucu gerçekleşen ölümleri engelleme, suyla ilgili hastalık riskini azaltma ve tüketim, yemek pişirme, kişisel ihtiyaçlar ve ev içi hijyenik ihtiyaçlar için gereklidir. ³ İnsan toplulukları hangi çağda olursa olsun tarihin her döneminde tatlı su kaynaklarına bağımlı kalmış, bunun bir sonucu olarak insanın suyu kontrol altına alma, suya egemen olma, suyu depolama, ihtiyaç duyulan yerlere iletme çabası her zaman var olmuştur. Artan Dünya nüfusu, tarım alanlarının çoğalması, özelikle Sanayi Devrimiyle birlikte doğanın insan eliyle bozulması, küresel ısınma, iklim değişiklikleri insan yaşamının su konusunda öncekilerden daha farklı, çözümü daha zor, büyük sorunlarla yüz yüze gelmesine yol açmıştır. Su hakkının bir insan hakkı olarak ortaya çıkmasında, kimi birbiriyle ilgisiz gibi görünen birçok gelişmenin neden olduğu olaylar bütünün etkisi olmuştur.

2.1 Suyun Kullanım Alanları

Yeryüzünde bulunan suların %3’ünden daha azı temiz veya içilebilir su niteliğindedir. Bu suyun 2/3’ ü buz halinde olduğundan Dünya’daki bütün suların yalnızca %1’i kullanılabilir. ⁴ Suyun kullanım alanlarından birisi tarımdır. Artan nüfus artışıyla birlikte besine duyulan ihtiyaç artmış. Bunun sonucu olarak tarımsal alanlar artmış ve tabi buna bağlı olarak bilinçsiz sulama da yaygınlaşmıştır. Tarımda kullanılan zirai ilaçlar kullanılabilir suyu kirletmektedir. Bunun yanı sıra sanayileşmeyle birlikte oluşan atıklar suya karışmakta suyu kirletmektedir. Bunun gibi evsel ve kentsel amaçlı kullanılan temiz su geri dönüşü olmayan zarara uğramakta ve her geçen gün kullanılabilir temiz suyun azalmasına neden olmaktadır.

İklim değişiklikleri nedeniyle Dünya’nın bir bölgesinde kuraklıklar ve aşırı sıcaklar yaşanırken, diğer bir bölgesinde yoğun yağışlar olabilmekte ve bu beklenmedik olaylar yaşamı tehdit etmektedir. Kullanılabilir su kaynaklarında bu değişimlerin bir sonucu olarak azalma meydana gelmesi sorunu daha da büyütecektir. ⁵ Bunun bir sonucu olarak Dünya’nın kimi yerleri kuraklıkla mücadele etmek zorundadır. Bu çevresel koşullara bağlı olarak insanlar göç etmektedir.

2.2 Suyun Devlet Eliyle Kontrol Edilmesi

Su her toplum için vazgeçilmez bir yapı taşıdır. Bu sebepleHerkese adil bir su hizmeti verilmesi için dünyada genel kabul görülen su hizmetlerinin devlet eliyle yürütülmesidir. Suyun fiyatlandırılması; kullanıcıya ulaştırılması için gerekli maliyeti, buna ilişkin altyapı sistemlerinin bakım ve yenilenmesi giderleri esas alınarak kar amacı gütmeden devlet eliyle yapılmaktadır. ⁶

Bununla birlikte bazı devletler özelleşmek için adımlar atmışlardır. Bunun kötü bir örneği İtalya’dır. İtalya’da 1994 yılında kabul edilen “Legge Galli” adlı yasa su hizmetlerinin maliyetinin tamamen su bedelleriyle karşılanması zorunluğu getirmiş, bunun sonucu olarak altyapıya daha az pay ayrılınca su kayıp oranları %30’a kadar ulaşmıştır. ⁷ Su hizmetlerinin özelleştirilmesi beklendiği gibi su fiyatlarının düşmesini sağlamamış, tam aksine su fiyatlarının artmasına neden olmuştur. ⁸ Suya olan erişimin güçleşmesi ve kalitesindeki bozulmalar ciddi sağlık sorunlarına yol açmıştır. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre yeterli suya erişilmemesi sebebiyle bunun yol açtığı hastalıklardan ölenlerin sayısı 2 milyondan fazladır.

Su ve sanitasyon hizmetleri yönünden Almanya Dünyaya çok iyi örnek olmaktadır. Su hizmetlerinin özelleştirilmesi konusunda Duesseldorf’ta yapılan referanduma katılanların yaklaşık %90’ı suyun özelleştirilmesine karşı çıkmıştır. Hamburg’da da 2004 yılında yapılan oylama sonunda şehir konseyi her türlüsü ve sanitasyon hizmetinin özelleştirilmesini reddetmiştir. ⁹

Dünya su siyasetinin belirlenmesinde uluslararası kuruluşların ve bu kuruluşlara yakın sivil toplum örgütlerinin önemli etkisi bulunmaktadır. Bunlar aynı ideolojik alt yapıya sahip olmalarının yanı sıra güçlü bir politik ve yapısal bağ içinde hareket etmektedirler. ¹⁰

Dünya’nın başka yerlerindeki benzeri projelere öncülük eden önemli sivil toplum kuruluşlarından biri olan Narmada’yı Kurtar Hareketinden de kısaca bahsetmek isterim. Hindistan’daki Narmada Vadisi’nde 250.000 insanı etkilediği tahmin edilen barajlar projesine karşı öğrencilerin ve sivil toplum örgütlerinin, yerel halkı bu konuda bilinçlendirerek başlattıkları eylemler büyüyerek dünya genelinde de duyulmuş ve ciddi destek görmüştür. Narmada’yı Kurtar Hareketi Baraja karşı aralarında yerel muhaliflerin, akademisyenlerin ve çevreci aktivistlerin yer aldığı bir topluluk hareketidir. Bu Topluluk çeşitli birçok grevler yaparak Dünya Bankası’na alternatif çözüm önerileri sunmuştur. Çok etkili ve ses getiren eylemler, uluslararası çevre örgütleri ile insan hakları kuruluşlarından da büyük ölçüde destek almıştır. ¹¹ Bu hareket sonucunda Dünya Bankası projeden elini çekmiş Narmada’yı Kurtar Hareketi bir kez daha birlik olunduğu zaman başarı elde edilebileceğini kanıtlamıştır. Narmada’yı Kurtar Hareketi; Dünya Bankası gibi küresel kuruluşlara ilk kez tabandan gelen bir karşı koyuş olması nedeniyle büyük önem arz etmekte, Dünya’da benzeri projelere karşı mücadelelere örnek teşkil etmektedir.

3. DÜNYADAKİ VE ÜLKEMİZDEKİ HUKUK SİSTEMLERİNDE SU HAKKI

3.1 Su Hakkına Açıkça Yer Veren Uluslararası Sözleşmeler

3.1.1 12 Ağustos 1949 Tarihli Cenevre Sözleşmesi: Su hakkının dünyada bir insan hakkı olduğu ile ilgili ilk düzenlemeler Cenevre Sözleşmelerinde yapılmıştır. Yapılan düzenlemeler dünyadaki savaş dönemlerinde dahi suya ulaşabilme konusuna verdiği önemi göstermesi bakımından su hakkı konusunda önem taşımaktadırlar. ¹² 12 Ağustos 1949 tarihli Harp Esirlerine Yapılacak Muamele İle İlgili Cenevre Sözleşmesin’de “Harp esirlerini elinde tutan Devlet, tahliye olunan esirlere kâfi miktarda içecek su, yiyecek, giyecek ve sıhhi bakımların temin edecektir.” ibaresi yer almaktadır. Ayrıca “Harp esirlerine kâfi miktarda içecek su temin edilecektir.” ve “Harp esirleri tarafından gece ve gündüz kullanılmak üzere hıfzısıhha kaidelerine uygun ve daimi surette temiz tutulacak tesisat bulunacaktır...” ¹³ Şeklinde düzenlemeler yapılarak bir insani hak olan su hakkının ve sanitasyon hakkının her durum ve şartta insanlara tanınması gerekliliği üzerinde durulmuştur.

3.1.2 Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi (CEDAW): Sözleşme’nin 14. maddesinin (h) bendi “Taraf Devletler... özellikle konut, sağlık, elektrik ve su temini, ulaştırma ve haberleşme konularında yeterli yaşam standartlarından yararlanma haklarını sağlamak.” ¹⁴ şeklindedir. Sözleşmede kadınlara yönelik ayrımcılığın sonlandırılması amaçlanmıştır. Suya erişim ve atık suların uzaklaştırılması sorunları bu bağlamda vurgulanmıştır.

3.1.3 BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşmesi: Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin 24. maddesinin 2. Paragrafında “besleyici yiyecekler ve temiz içme suyu sağlanması yoluyla” çocukların temiz suya erişim hakkı açıkça taraf devletlerce kabul edilmiştir.

3.1.4 Afrika İnsan Ve Halkların Hakları Şartı’na Ek Afrika Kadın Hakları Protokolü: Bu Protokol’ün 15. Maddesine göre; “Taraf Devletler, kadınların, temiz içme suyuna, yakacak kaynaklarına, toprağa ve besleyici gıdalar üretme araçlarına erişimlerini sağlamak…” ile yükümlü olacaktır. ¹⁵

3.2 Su Hakkına Dolaylı Olara Yer Veren Sözleşmeler

3.2.1 İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi: Beyanname’nin 25. Maddesinde, “Her şahsın gerek kendisi gerekse ailesi için yiyecek, giyim, mesken, tıbbi bakım, gerekli sosyal hizmetler dahil olmak üzere sağlığı ve refahının temin edecek uygun bir hayat seviyesinde…. yaşama hakkı vardır.” ¹⁶ ibaresi yer alır. İnsanın sağlığı ve refah seviyesi için gerekli olan en temel şeyin su olduğu kanaatinden hareketle su hakkından dolaylı olarak bahsedildiği kabul edilmektedir.

3.2.2 Avrupa Sosyal Şartı: Avrupa Sosyal Şartı’nın 11. Maddesi, “Herkes ulaşılabilecek en yüksek sağlık düzeyinden yararlanmasını mümkün kılan her türlü önlemlerden faydalanma hakkına sahiptir.” ¹⁷ ve 14. Maddesi “Herkes sosyal refah hizmetlerinden yararlanma hakkına sahiptir.” ¹⁸ şeklinde düzenlenmiştir.

3.2.3 169 No’lu Bağımsız Ülkelerdeki Yerli Ve Kabile Halklarına Dair ILO Sözleşmesi: 27 Haziran 1989 tarihinde kabul edilen sözleşmede suyun topraktan ayrı düşünülemeyeceği gerçeğine göre 14. ve 15. maddelerin aynı zamanda yerli halkın su haklarıyla da ilgili olduğu kabul edilmektedir. ¹⁹ ²⁰

3.2.4 Rio De Janeiro’da Yapılan Dünya Çevre Ve Kalkınma Zirvesi’nde Kabul Edilen Bildirge: Rio Zirvesi’ne hazırlık niteliğindeki Dublin Konferansı’nda (Ocak-1992), uygun bir bedel ile herkesin temiz su ve sanitasyona ulaşabilmesinin temel bir hak olduğu dile getirilmiştir. 1992 Rio Bildirgesi ve Gündem 21 eylem planı da doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımı bakımından geniş ilkeler bütünü sunmaktadır. ²¹

4. BM EKONOMİK, SOSYAL VE KÜLTÜREL HAKLAR KOMİTESİNİN SU HAKKI İLE İLGİLİ GENEL YORUMU

BM Ekonomik, Sosyal Ve Kültürel Haklar Komitesi’nin doğrudan değerlendirmesi 15 No’lu Genel Yorum ile yapılmıştır. ²² BM Genel Yorum No.15 (Kasım-2002), ICESCR’yi yeniden yorumlayarak su hakkının insanlık onuruna yakışan bir hayat için vazgeçilmezliği ve diğer insan haklarının var olabilmesinin bir ön koşulu olduğu tespitini yapmıştır. ²³

Komite, 12 No’lu genel yorumda yeterli beslenme hakkının gerçekleşebilmesi için su kaynaklarına yeterli erişimin güvence altına alınmasının önemine değinmektedir. Suyun yeterliliği sadece su miktarı ve teknolojilere atıfta bulunularak dar şekilde yorumlanmamalıdır. Taraf Devletler Sözleşme çerçevesinde, su hakkının tam olarak gerçekleştirilmesi için olduğu kadar hızlı ve etkili şekilde hareket etme konusunda değişmez ve devamlı bir yükümlülüğe sahiptir. ²⁴ Su Hakkının gerçekleştirilmesi için mevcut kaynaklarının azamisini kullanma konusunda isteksiz olan bir Devlet, Sözleşme çerçevesindeki yükümlülüklerini ihlal etmektedir. ²⁵

4.1 Su Hakkının İçeriği

BM Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi su hakkını tanımlarken genel olarak dört temel unsur belirlemiştir: ²⁶

• Yeterli Miktar: 15 No’lu Genel Yorum’a göre suyun her birey bakımından kişisel ve ev içi kullanımda yeterli ve sürekli olması gerekmektedir. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre temel yeterli su miktarı günlük 20 litredir (50 litre ortalama, 100-200 litre en elverişli). ²⁷
• Uygun Kalite: İçilebilir ve ev içi kullanım bakımından insan sağlığını tehlikeye düşürebilecek maddelerden ve radyoaktif tehlikelerden arınmış olması. ²⁸
• Fiziki ve Ekonomik Ulaşılabilirlik: Suya, su yapılarına ve hizmetlerine fiziki olarak güvenle ulaşılabilmesi, suyun herkes için karşılanabilir bir fiyatta olması. ²⁹
• Ayrım Gözetmeme / Eşit Erişim: Toplumun marjinal kesimlerine de hukuken ve fiilen ayrım yapılamayacağı, parası olsun olmasın herkesin içme ve temizlik ihtiyaçlarını karşılayabileceği belirtilmektedir. ³⁰ ³¹

5. ULUSAL HUKUK SİSTEMLERİNDE SU HAKKI

Ulusal hukuk sistemlerinde su hakkı anayasa ya da yasal düzenlemeler ile güvence altına alınmıştır.

Uruguay: Su hakkının anayasal güvence altına alınmasında en ileri düzeyde düzenlemeyi yapmıştır. 2004 referandumu sonrasında su, yaşam için gerekli doğal kaynak kabul edilmiş, su hizmetinin bir devlet kurumu tarafından kâr gütmeden yerine getirilmesi benimsenmiştir. ³² Uruguay Anayasası’na göre su yönetimi gelecek kuşaklarla birliktelik hissiyle, sürdürülebilirlik anlayışıyla yürütülmelidir. ³³

Hollanda: 2004 yılında yapılan yasa değişikliğiyle su hizmetlerinin yalnızca kamu şirketleri tarafından yerine getirilmesi benimsenmiş, kamuya ait su şirketlerinin özelleştirilemeyeceği kabul edilmiştir. ³⁴

6. HUKUKUMUZDA SU HAKKININ YERİ

Mecelle-i Ahkam-ı Adliye’nin 67 maddesi doğrudan su üzerindeki mülkiyetin kurallaştırılmasıyla ilgilidir. Hükümlerde “suyun, ot ve ateş gibi hiç kimsenin malı olmadığı, tüm insanların bunda ortak olduğu” (m. 1234) ve “yeraltında cereyan eden suların kimsenin mülkü olmadığı” (m. 1235) belirtilmiştir.

Ülkemizde içme sularına ilişkin düzenlemeler 1960 tarihli Köy İçme Suları Hakkında Kanun ve 1985 tarihli 3202 sayılı Kanun ile şekillenmiştir. 1982 Anayasası’nın 56. Maddesinde “Herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir.” ³⁵ düzenlemesi yer alır. Anayasada su hakkı müstakil bir başlık olarak düzenlenmese de sağlıklı yaşam ve çevre hakkı kapsamında dolaylı olarak koruma altındadır.

Anayasa’nın 90. Maddesi uyarınca usulünce yürürlüğe konulmuş uluslararası antlaşmalar kanun hükmündedir. Dolayısıyla taraf olunan uluslararası antlaşmalar itibariyle mahkemelerce suya ve sanitasyona erişimin bir insan hakkı olduğundan yola çıkarak karar verilebilmesi mümkündür. ³⁶ ³⁷

7. DÜNYADA VE ÜLKEMİZDE SU HAKKI İLE İLGİLİ VERİLEN KARARLAR

7.1 Dünyada Su Hakkı İle İlgili Verilen Kararlar

AİHM Kararları: AİHM, su konularını genellikle Sözleşme’nin 8. maddesi (özel ve aile hayatının korunması) kapsamında ele alır. Dubetska ve Diğerleri / Ukrayna kararında, kömür madenciliğinin suları kirletmesi üzerine bireylerin temiz suya erişim sorunlarının aile hayatını etkilediği gerekçesiyle ihlal kararı verilmiştir. ³⁸ Butan ve Dragomir / Romanya kararında ise su hizmeti kesilen ve özel şirketçe yeni sözleşme yapılmayan başvurucular için adil yargılanma hakkının (m. 6) ihlal edildiğine karar verilmiştir. ³⁹

Amerikalılar Arası İnsan Hakları Mahkemesi: Vélez Loor v Panama kararında, mahkûmlar ve tutukluların günlük yeterli ve güvenli su ihtiyaçlarının karşılanmamasının insan onuruna yaraşır muamele görme hakkına aykırılık teşkil ettiği belirtilmiştir. ⁴⁰

Latin Amerika Su Mahkemesi: 2009 yılında İstanbul’da toplanarak Munzur Vadisi (Konaktepe Barajı) ve Hasankeyf (Ilısu Barajı) konularında Türkiye’ye su/enerji politikalarının gözden geçirilmesi ve ÇED muafiyetlerinin kaldırılması yönünde tavsiyelerde bulunmuştur. ⁴¹

7.2 Ülkemizde Su Hakkı İle İlgili Verilen Kararlar

Anayasa’nın 56, 63 ve yaşama hakkına ilişkin hükümleri çerçevesinde su hakkının içtihat yoluyla türetilmesi mümkündür. ⁴² ⁴³ Basına da yansıyan Adana’da su borcunu ödeyemediği için saati mühürlenen ve mührü bozarak su kullanan 80 yaşındaki Nazife Davarcı olayı (Adana 6. Asliye Ceza Mahkemesi) su hakkının metalaştırılması ile temel insani ihtiyaçlar arasındaki hassas dengeyi gözler önüne sermektedir. ⁴⁴ Su hakkı, ödeme yapmayanların doğrudan suya erişmesi sonucunu doğurmasa da hizmet sağlayıcılara da erişimi tamamen engelleme yetkisi vermez; hakkaniyetli bir denge kurulmalıdır. ⁴⁵

8. SONUÇ

Yaşam su ile başlamıştır. Yaşamın temel kaynağı olan su olmadan diğer insan hakları anlamlarını yitirecektir. Çalışmamızda su hakkı tarihsel, hukuksal ve kavramsal açılardan incelenmiştir. Dünyamızda 2 milyar insanın temiz suya erişiminin olmadığı, 4,3 milyar insanın sıhhi tesisat kullanamadığı göz önüne alındığında, suyun metalaştırılmasından kaçınılmalı, su bir mal değil temel insan hakkı olarak kabul edilmelidir. Gerek bireylerin gerekse devletlerin yükümlülüklerini yerine getirerek herkes için temiz ve yeterli suya erişimi güvence altına almaları gerekmektedir.

9. KAYNAKÇA

• 1) AKBULUT, Olgun (2006), Uluslararası Hukukta Azınlık Haklarının Gelişimi ve Ortaya Çıkardığı Hukuki Sorunlar, Doktora Tezi, İÜSBE, s. 186.
• 2) AYBOĞA, Ercan (2010), Yaşam Hakkı Olarak Su, İstanbul: Sosyal Değişim Derneği.
• 3) BM Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi (CESCR), Genel Yorum No. 15: Su Hakkı, 20 Ocak 2003, E/C.12/2002/11.
• 4) Butan and Dragomir v. Romanya, AİHM Başvuru No: 40067/2006, 14.02.2008.
• 5) ÇİÇEK, Erol, Kâr Mı İnsan Hakkı Mı "Bir İnsan Hakkı Olarak Su Hakkının Dava Edilebilirliği", TBB Dergisi, Sayı 80, 2009.
• 6) HARVEY, Bob / BAILEY, Gerry / LAW, Felice (2013), Su Hakkında Hemen Her Şey, İstanbul: Truva Yayınları.
• 7) IACtHR, Vélez Loor v Panama Kararı.
• 8) İLHAN, Akgün (2011), Yeni Bir Su Politikasına Doğru, Türkiye’de Su Yönetimi, Alternatifler ve Öneriler, İstanbul: Sosyal Değişim Derneği.
• 9) İNCE, Nurten (2017), Bir İnsan Hakkı Olarak Su Hakkı ve Dava Edilebilirliği, YYÜ SBE Dergisi, Özel Sayı: 4.
• 10) KABOĞLU, İbrahim Ö. (2006), Anayasa Hukuku Dersleri (Genel Esaslar), 3. Baskı, İstanbul: Legal Kitabevi.
• 11) KILIÇ, Seyfi, Su Yönetiminde Yeni Bir Yaklaşım: Su Hakkı, DergiPark.
• 12) KILIÇ, Selim / KARATAŞ, Abdullah (2018), İnsan Haklarının Bir Bileşeni Olarak Su Hakkı.
• 13) KOÇ, Mustafa (2013), Su Hakkı İçin Yürüyüş.
• 14) KRUGER, Hans-Werner, Germany: Public Water services in Continual Retreat, Reclaiming Public Water Book.
• 15) OCAK, Ayşenur (2018), Bir Doğa Ve İnsan Hakkı Olarak Su Hakkı, Yüksek Lisans Tezi, Galatasaray Üniversitesi SBE.
• 16) ÖZBAY, Özdeş (2017), Uluslararası Su Hakkı Mücadeleleri, İstanbul: SEHAK.
• 17) PAMUKÇU, Konuralp (2000), Su Politikası, İstanbul: Bağlam Yayıncılık.
• 18) PERÇİN, Murat (2020), Bir İnsan Hakkı Olarak Su Hakkının Gelişimi ve Türkiye’deki Uygulama, Ankara: Seçkin Yayınları.
• 19) SALİHOĞLU, Serhat (2006), Küresel Su Siyaseti Nedir, Su Yönetimi – Küresel Politika Uygulama ve Eleştiri, Ankara: Memleket Yayınları.
• 20) SHESTACK, Jerome (2006), İnsan Haklarının Felsefi Temelleri (Çev: Ali Rıza Çoban, Bilal Canatan), Liberal Düşünce.
• 21) TOPÇU, Eral (2009), Bir İnsan Hakkı Olarak İnsan Hakkı, Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi SBE.
• 22) UYAR, Lema (2006), Birleşmiş Milletlerde İnsan Hakları Yorumu: İnsan Hakları Komitesi ve Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi (1981–2006), İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• 23) World Health Organization (WHO) (2003), The Right to Water.